Teksty literackie rosyjskie i ich polskie przekłady

Autor Tytuł Pierwodruk Tłumaczenie Wydawnictwo Data wydania Opis
Arcybaszew Michał Bajka starego prokuratora 1912 René Śliwowski PIW Warszawa Arcybaszew stawia elementarne pytania o istotę winy i kary. Pełna naturalizmu opowieść człowieka, który zwątpił w sens prawa, przerażony okrucieństwem egzekucji, w jakiej przyszło mu wziąć udział, dowodzi, iż najgorszy koszmar może być mniej przerażający niż sama rzeczywistość. Grozę i niesamowitość podkreśla dosadny język pisarza-modernisty.
Briusow Walery Po piętnastu latach. Opowiadanie naszego współczesnego 1909 Śliwowski René [w:] Rea Silvia i inne opowiadania, Warszawa: PIW Wyrafinowana erotyka w dekadenckiej atmosferze. Wyniszczający pojedynek między kobietą a mężczyzną w sferze psychiki nieuchronnie prowadzi do tragedii.
Briusow Walery Ostatnie stronice z dziennika kobiety 1910 Śliwowski René [w:] Rea Silvia i inne opowiadania, Warszawa: PIW Próba wniknięcia Briusowa w żeńską psychikę podkreślona formą dziennika. Walka o wolność w sferze uczuć staje się podstawą egzystencji bohaterki. Inwersja ról społecznych, gdzie kobieta dominuje nad mężczyznami, stanowi charakterystyczny rys epoki modernizmu.
Briusow Walery Rea Silvia. Opowiadanie z życia VI wieku 1914 Śliwowski René [w:] Rea Silvia i inne opowiadania, Warszawa: PIW Tematykę historyczną osadza Briusow na psychologicznym fundamencie. Urojony świat na wpół obłąkanej bohaterki wypełniony mitem o założycielach Rzymu, który staje się bardziej realny niż rzeczywisty stanowi pretekst do rozważań nad współczesną autorowi Rosją.
Briusow Walery Republika Krzyża Południowego 1904 Śliwowski René [w:] Rea Silvia i inne opowiadania, Warszawa: PIW Fantastyczna wizja pozornie idealnego państwa, które trawi nieuleczalna choroba, jest antyutopią Briusowa. Dramatyczna agonia Republiki Krzyża Południowego ma charakter katastroficznej przepowiedni z początku XX wieku.
Briusow Walery Za siebie czy za inną 1911 Śliwowski René [w:] Rea Silvia i inne opowiadania, Warszawa: PIW Przypadkowe spotkanie dwojga bohaterów, z których on poznaje w niej dawną ukochaną, przeradza się w misterną relację damsko-męską. Erotyczna gra kobiety z mężczyzną pełna fantazji i niedomówień pozostaje w duchu epoki modernizmu.
Dostojewski Fiodor Idiota 1869 Jędrzejewicz Jerzy Warszawa: PIW Powieść o „człowieku idealnym”, „prawdziwie pięknym człowieku”, wcielającym w życie ideały ewangeliczne. Taką rolę pełni w niej bohater tytułowy – książę Lew Myszkin, określany też jako „książę Chrystus”, zagubiony w życiu wrażliwiec i altruista, dorosły mężczyzna o świadomości dziecka, wyrosły na łonie natury i w otoczeniu dzieci, nowy „jurodiwyj” i nowy „błędny rycerz”. Jego cechy ujawniają się w relacjach z dwiema kobietami: Anastazją Filipowną i Agłają, a także z Rogożynem. Powieść kończy się klęską Myszkina, polegającą na tym, że nie był w stanie zmienić świata i ludzi na lepsze. Powieść o zderzeniu ideału z bezwzględną rzeczywistością.
Dostojewski Fiodor Idiota 1869 Jędrzejewicz Jerzy Warszawa: PIW Powieść o „człowieku idealnym”, „prawdziwie pięknym człowieku”, wcielającym w życie ideały ewangeliczne. Taką rolę pełni w niej bohater tytułowy – książę Lew Myszkin, określany też jako „książę Chrystus”, zagubiony w ży...
Pasternak Borys Doktor Żywago 1945 Rojewska-Olejarczuk Ewa Warszawa: PIW Panoramiczna powieść z dołączonym cyklem poetyckim Wiersze Jurija Żywago 1946-1953, odtwarzająca losy przedstawicieli inteligencji rosyjskiej w burzliwych czasach I wojny światowej, rewolucji, wojny domowej i rządów radzieckich. Bohaterami są lekarze, prawnicy, inżynierowi, artyści, postawieniu w obliczu dylematów moralnych i przeżywający – jak bohater tytułowy, Jurij Żywago - stan braku stabilizacji, niepewność, odrzucenie, niemożność odnalezienia swojego miejsca w nowej rzeczywistości. Powieść o wymowie historiozoficznej, łącząca żywioł epicki z lirycznym.
Płatonow Andrzej Miasto Gradow 1926 Śliwowski René [w:] Osada pocztyliońska, Warszawa: Czytelnik Opowiadanie jest pokłosiem życiowych doświadczeń autora. Groteskowy w formie utwór, w swojej wymowie jest dotkliwą krytyką radzieckiej biurokracji - alegorii opresyjnej rzeczywistości konstruowanej przez ówczesny aparat państwowy. Ta fantasmagoryczna wizja prowincjonalnego systemu biurokratycznego jest ironicznym kolażem fragmentów partyjnych referatów, postanowień, sloganów, odezw oraz innych tekstów o wyraźnie panegirycznym zabarwieniu. Ukazany w krzywym zwierciadle główny anty-bohater jawi się jako twórca a zarazem nieudany produkt ideologii. Utwór może być również odczytany jako próba rekonstrukcji logiki porządku biurokratycznego poprzez przedstawienie go jako absurdalnego systemu filozoficznego.
Sołogub Fiodor Królowa pocałunków 1907 Śliwowski René [w:] Żądło śmierci. Wybór opowiadań Opowiadanie o ironiczno-groteskowym zabarwieniu, napisane w formie prześmiewczej przypowieści, w której obyczaje rozwiązłych panien stają się obiektem oceny moralnej. Sołogub z właściwym sobie sarkazmem uniwersalizuje ten problem poddając krytyce współczesne mu przeobrażenia obyczajów i moralności. Pozytywnie ocenia świat tradycyjnych wartości oraz nie stroni od aluzji do ówczesnych tendencji emancypacyjnych kobiet wpisujących się w okres aktywności pierwszej fali feminizmu. Sołogub wyszydza również bierność i bezradność społeczeństwa dającego przyzwolenie na rozpad obyczajowy oraz drwi z mężczyzn, którzy, kierowani niemal zwierzęcymi instynktami, dają się zwieść wdziękom „wyzwolonych” niewiast.
Sołogub Fiodor Błysk głodu 1907 Śliwowski René [w:] Żądło śmierci. Wybór opowiadań Nowela stanowiąca studium dewiacji mentalnej prowincjonalnego nauczyciela bez posady. Obnaża typowy dla twórczości Sołoguba – piewcy pesymizmu, rozczarowania i śmierci – świat pospolitego człowieka pozbawionego wyższych uczuć.
Sołogub Fiodor Maleńki człowiek 1907 Śliwowski René [w:] Żądło śmierci. Wybór opowiadań Fantastyczne i satyryczne opowiadanie, w którym klasyczna dla literatury rosyjskiej metafora małego człowieka zostaje sprowadzona do absurdu. Parodystyczne ukazanie człowieka maleńkiego w sensie dosłownym, stanowi próbę umyślnego odejścia od patosu tego nieustannie obecnego rosyjskiego motywu literackiego. Ironiczne podejście do tematu nierówności społecznych w warstwie urzędniczej jest utrzymaną w duchu modernizmu oraz symbolizmu polemiką z wplataniem do literatury wątków krytyki społecznej.
Sołogub Fiodor Metamorfozy 1904 Śliwowski René [w:] Żądło śmierci. Wybór opowiadań Opowiadanie składa się z czterech krótkich scen, w których na pierwszy plan wysuwa się problem pułapki ról społecznych. Sołogub opowiada o odpodmiotowieniu jednostki, ukazując człowieka, który uwikłany w konieczność dopasowania się do ściśle zdefiniowanego zestawu zachowań i zmuszony do przybierania coraz to nowych masek, traci możliwość wyrażania własnych emocji. Autor opisuje relacje podrzędności i dominacji wyznaczane wyłącznie przez przynależność do określonej roli. Dystanse społeczne stanowią w opowiadaniu produkt schematycznego postrzegania jednostki przez otoczenie.
Sołogub Fiodor Chłopiec wigilijny 1905 Śliwowski René [w:] Żądło śmierci. Wybór opowiadań Opowiadanie wpisuje się w pesymistyczną wizję upadku unoszącą się w atmosferze przełomu wieków. Spotkanie bohatera utworu poety-dekadenta z przybyszem z innej rzeczywistości, jest wymowną metaforą dekadenckiego wyobrażenia o pełnym cierpień świecie doczesnym. Fiodor Sołogub umiejscawia opisywane zdarzenia w mitycznym czasie świąt Bożego Narodzenia. Chłopiec jawi się jako pośrednik między światem fizycznym a metafizycznym, może być również odczytany jako alegoria Chrystusa. Jego przybycie jest dla zmęczonej, bezsilnej i samotnej duszy człowieka ostatnią nadzieją na ukojenie bólu oraz zmniejszenie ciężaru egzystencji.
Sołogub Fiodor Światło i cienie 1910 Śliwowski René [w:] Żądło śmierci. Wybór opowiadań Opowiadanie filozoficzne nawiązujące do nihilistycznych wątków myśli Fryderyka Nietzschego i Artura Schopenhauera oraz otwarcie polemizujące (już w tytule) ze znanym fragmentem Platonowskiego Państwa. Utwór z jednej strony dotyka problemu granic i możliwości poznania, z drugiej zaś stanowi namysł nad realiami przedrewolucyjnej Rosji, stawiając pytanie o sens kształcenia człowieka. Wizja Sołoguba jest swoistą inwersją opowieści Platona, w której wychowanie poprzez edukację jest szansą na wyjście z pozornego świata cieni. W krytycznej wizji Sołoguba niewydolny, zdeformowany oraz zbyt dyletancki carski system edukacji nie daje możliwości uwolnienia się z łańcuchów i dotarcia do świata idei, podtrzymując tym samym status quo.
Sołogub Fiodor W tłumie 1907 Śliwowski René [w:] Żądło śmierci. Wybór opowiadań Opowiadanie nawiązuje do Paniki na Chodynce – moskiewskich wydarzeń związanych z koronacją cara Mikołaja II w 1896 roku, w trakcie których rozhisteryzowany półmilionowy tłum stratował tysiące ludzi. W wychodzącej poza ramy realizmu wizji Sołoguba, tłumem rządzi zwierzęcy instynkt i biologiczne popędy. Autor zwraca uwagę na problem dehumanizacji jednostki, obrazując proces utraty podmiotowości człowieka stającego się częścią tłumu. Jest to pesymistyczna wizja ludzkości samowykluczającej się z bycia częścią kultury na rzecz przynależności do porządku natury.
Sołżenicyn Aleksander Krąg Pierwszy 1968 Pomianowski Jerzy Warszawa: Czytelnik Powieść krytyczna z nurtu literatury obozowej wymierzona w totalitarny reżim. Utwór jest echem wspomnień pisarza z pobytu w tzw. szaraszce, czyli wyspecjalizowanym łagrze, w którym osadzeni inteligenci angażowani byli do pracy naukowo-badawczej. Tytuł powieści to literacka aluzja odsyłająca czytelnika do Boskiej komedii Dantego. W piekle, do którego porównywany był terror stosowany przez władze ZSRR, krąg pierwszy, czyli szaraszka, jawi się jako jego łagodniejsza wersja. Psychologiczne portrety więźniów są próbą wniknięcia w ówczesny stan świadomości zamkniętego w pułapkę społeczeństwa a środowisko szaraszki uwikłane jest w toczące się ówcześnie ideologiczne spory o kształt i ewentualny sens socjalizmu.
Sołżenicyn Aleksander Krąg Pierwszy 1968 Powieść krytyczna z nurtu literatury obozowej wymierzona w totalitarny reżim. Utwór jest echem wspomnień pisarza z pobytu w tzw. szaraszce, czyli wyspecjalizowanym łagrze, w którym osadzeni inteligenci angażowani byli do pracy naukowo-badawczej. Tytuł powieści to literacka aluzja odsyłająca czytelnika do Boskiej komedii Dantego. W piekle, do którego porównywany był terror stosowany przez władze ZSRR, krąg pierwszy, czyli szaraszka, jawi się jako jego łagodniejsza wersja. Psychologiczne portrety więźniów są próbą wniknięcia w ówczesny stan świadomości zamkniętego w pułapkę społeczeństwa a środowisko szaraszki uwikłane jest w toczące się ówcześnie ideologiczne spory o kształt i ewentualny sens socjalizmu.
Tołstoj Lew Wojna i pokój 1869 Stawar Andrzej Monumentalna, czterotomowa, powieść historyczna o cechach epopei i traktatu historiozoficznego, w części głównej związana tematycznie z przełomowymi dla Rosji i całej Europy czasami napoleońskimi. Zawiera panoramiczny obraz Rosji początku XIX wieku, obejmujący życie dworu, arystokracji, średniej i drobnej szlachty oraz chłopów. Materiał batalistyczny (opis bitwy pod Borodino i in.) łączy się z materiałem obyczajowym (losy Pierre’a Bezuchowa, Andrieja Bołkońskiego, rodziny Rostowów i in.) oraz rozważaniami na tematy filozoficzne i etyczne; obok postaci fikcyjnych, często jednak mających realne prototypy, występują postaci historyczne (przeciwstawieni sobie Michaił Kutuzow i Napoleon). W powieści znajduje odzwierciedlenie tzw. myśl ludowa. Koncepcja historiozoficzna opiera się na fatalistycznym przekonaniu, że zasadniczy wpływ na proces dziejowy mają nie wybitne jednostki, lecz przeznaczenie.
Briusow Walery W zwierciadle. Z archiwum psychiatry 1903 Śliwowski René [w:] Rea Silvia i inne opowiadania, Warszawa: PIW Briusowa studium obłędu. Rozdwojenie jaźni, halucynacje bohaterki, której umysł próbuje opanować jej lustrzane odbicie, są pretekstem do osobistych wynurzeń autora.
Dostojewski Fiodor Zbrodnia i kara 1866 Najgłośniejsza powieść Fiodora Dostojewskiego, oparta na wątku kryminalnym i niosąca głęboki sens filozoficzny. Akcja rozgrywa się w Petersburgu, gdzie były student Rodion Raskolnikow dopuszcza się zabójstwa lichwiarki. Na powody popełnienia zbrodni rzuca światło wyłożona przez bohatera w rozprawie teoria podziału ludzi na „wyższych” i „niższych”, w świetle której pierwszym – „Napoleonom” - zostaje przyznane prawo do czynów nieetycznych. Raskolnikow przyznaje się do zbrodni i zostaje zesłany na katorgę. Zasadniczy wpływ na jego przemianę ma Sonia Marmieładowa, nosicielka wartości ewangelicznych. Powieść psychologiczna, docierająca do najgłębszych pokładów duszy ludzkiej.
Jerofiejew Wiktor Bóg X 2001
Gonczarow Iwan Obłomow 1859 Drucka Nadzieja Warszawa: PIW Powieść obyczajowa o fabule ogniskującej się wokół tytułowego bohatera, przedstawiciela kultury ziemiańskiej przeniesionego w warunki wielkomiejskie. Dzieje Ilii Obłomowa zostają przedstawione od dzieciństwa (fragment Sen Obłomowa, zawierający obraz sennego dworku szlacheckiego jako miejsca kształtowania się charakteru bohatera) do śmierci (zakończenie powieści). Rysami szczególnymi postawy Obłomowa są niechęć do podejmowania decyzji i działania, ospałość, skłonność do izolowania się od świata i ludzi. Jego przeciwieństwo stanowią Andriej Sztolc i Olga Iljińska, z którą wiąże się wątek miłosny powieści. Ważną rolę w świecie przedstawionym odgrywają szczegóły o znaczeniu symbolicznym (słynny szlafrok Obłomowa). Od nazwiska bohatera pochodzi określenie obłomowszyzna.
Jerofiejew Wiktor Rosyjska apokalipsa 2006 Zbiór opowiadań, esejów i felietonów poświęconych przede wszystkim ojczyźnie pisarza. Jednak aby mówić o teraźniejszości Jerofiejew często sięga do historii i szuka tam przyczyn pewnych zjawisk, które mają swoją kontynuację w obyczajowości i mentalności współczesnych Rosjan. Esej Rozszczepienie wódki to przykład dogłębnej analizy zjawiska alkoholizmu, gdzie autor z sarkazmem obnaża jedną z największych słabości rosyjskiego społeczeństwa.
Jerofiejew Wiktor Mężczyźni 1997 Zbiór krótkich opowiadań, esejów i felietonów, gdzie motywem przewodnim jest mężczyzna i jego rola oraz kondycja we współczesnym świecie. Autor konfrontuje stereotypowe wyobrażenia o męskości z tendencjami zmieniającej się rzeczywistości, przy czym robi to, nie szczędząc ironii i sarkazmu, przez co naraża się na krytykę zarówno ze strony purystów językowych, jak też obrońców moralności.
Jerofiejew Wiktor Życie z idiotą 1980 Zbiór wczesnych opowiadań W. Jerofiejewa, wśród których znajdują się reprezentatywne utwory rosyjskiego postmodernizmu takie jak Papuga czy tytułowe Życie z idiotą. Utwory ze zbioru cechuje między innymi poetyka absurdu i groteska, co wydaje się uzasadnione w kontekście zainteresowania autora fenomenem zła i mrocznymi zakamarkami ludzkiej natury.
Sołżenicyn Aleksander Archipelag GUŁag, t. I 1973 Pomianowski Jerzy Warszawa: Nowe Wydawnictwo Polskie 1990 Monumentalne dzieło rosyjskiego noblisty o charakterze synkretycznym, łączącym cechy dokumentalne z publicystycznymi i literackimi, określone w podtytule jako „próba dochodzenia literackiego”. Zawiera szeroki obraz Gułagu ze szczególnym uwzględnieniem jego powstania oraz – na licznych i zróżnicowanych przykładach - funkcjonowania (odtworzenie kolejnych etapów życia więźniów, od chwili aresztowania, przez śledztwo i sąd, do codzienności obozowej). Skrót Gułag oznacza Zarząd Obozów Ministerstwa Spraw Wewnętrznych, określenie „archipelag” podkreśla skalę opisywanego zjawiska w państwie radzieckim. Dzieło o genezie autobiograficznej, z wyeksponowaną rolą narratora.
Sołżenicyn Aleksander Archipelag GUŁag, t. II 1973 Pomianowski Jerzy Warszawa: Nowe Wydawnictwo Polskie 1990 Monumentalne dzieło rosyjskiego noblisty o charakterze synkretycznym, łączącym cechy dokumentalne z publicystycznymi i literackimi, określone w podtytule jako „próba dochodzenia literackiego”. Zawiera szeroki obraz Gułagu ze szczególnym uwzględnieniem jego powstania oraz – na licznych i zróżnicowanych przykładach - funkcjonowania (odtworzenie kolejnych etapów życia więźniów, od chwili aresztowania, przez śledztwo i sąd, do codzienności obozowej). Skrót Gułag oznacza Zarząd Obozów Ministerstwa Spraw Wewnętrznych, określenie „archipelag” podkreśla skalę opisywanego zjawiska w państwie radzieckim. Dzieło o genezie autobiograficznej, z wyeksponowaną rolą narratora.
Sołżenicyn Aleksander Archipelag GUŁag, t. III-2 1973 Pomianowski Jerzy Warszawa: Nowe Wydawnictwo Polskie 1990 Monumentalne dzieło rosyjskiego noblisty o charakterze synkretycznym, łączącym cechy dokumentalne z publicystycznymi i literackimi, określone w podtytule jako „próba dochodzenia literackiego”. Zawiera szeroki obraz Gułagu ze szczególnym uwzględnieniem jego powstania oraz – na licznych i zróżnicowanych przykładach - funkcjonowania (odtworzenie kolejnych etapów życia więźniów, od chwili aresztowania, przez śledztwo i sąd, do codzienności obozowej). Skrót Gułag oznacza Zarząd Obozów Ministerstwa Spraw Wewnętrznych, określenie „archipelag” podkreśla skalę opisywanego zjawiska w państwie radzieckim. Dzieło o genezie autobiograficznej, z wyeksponowaną rolą narratora.
Sołżenicyn Aleksander Archipelag GUŁag, t. III-1 1973 Pomianowski Jerzy Warszawa: Nowe Wydawnictwo Polskie 1990 Monumentalne dzieło rosyjskiego noblisty o charakterze synkretycznym, łączącym cechy dokumentalne z publicystycznymi i literackimi, określone w podtytule jako „próba dochodzenia literackiego”. Zawiera szeroki obraz Gułagu ze szczególnym uwzględnieniem jego powstania oraz – na licznych i zróżnicowanych przykładach - funkcjonowania (odtworzenie kolejnych etapów życia więźniów, od chwili aresztowania, przez śledztwo i sąd, do codzienności obozowej). Skrót Gułag oznacza Zarząd Obozów Ministerstwa Spraw Wewnętrznych, określenie „archipelag” podkreśla skalę opisywanego zjawiska w państwie radzieckim. Dzieło o genezie autobiograficznej, z wyeksponowaną rolą narratora.
Tołstoj Lew Anna Karenina
Władimow Gieorgij Generał i jego armia 1997 Rene Śliwowski Powieść wojenna, w której autor nawiązuje do ważnych wydarzeń Wielkiej Wojny Ojczyźnianej i stawia pytania o zasadność tak wielkiej liczby ofiar i krzywd po stronie Związku Radzieckiego. Utwór zawiera sceny batalistyczne, jak też wnikliwe portrety psychologiczne bohaterów, wśród których są również autentyczne postaci takie jak Józef Stalin, marszałek Gieorgij Żukow, czy obrońca Moskwy generał Andriej Własow.
Gippius Z. Dzienniki petersburskie

Zobacz również: